Plaat voor je kop

Plaat voor je kop 149: Brian Eno

Door Wouter Bessels op zaterdag 23 september 2017 13:00
  • ignore touch

    Brian Eno - Music for Airports. © E'G - Universal Music

mail pinterest

Stuitte onlangs op een lijstje van muzieksite Pitchfork met de vijftig beste Ambient-albums. Behoorlijk subjectief natuurlijk, maar om één naam kan je niet heen. Één op de tien platen in dat lijstje is van de hand van Brian Eno.

Ambient. Wat is dat eigenlijk?

Die term werd nota bene door ex-Roxy Music toetsenist Eno zelf gelanceerd, toen hij in 1978 met “Music for Airports” een serie aftrapte van vijf albums. Op dat eerste deel duidde hij de term Ambient op de binnenhoes. Binnen ambient-muziek draait het om rust, ruimte en elektronica. Lang uitgesponnen soundscapes, omgevingsmuziek, trage structuren. ‘Intended to induce calm and a space to think’, zo sprak Eno over “Music for Airports”. Een plek waar mensen behoefte hebben aan muziek die hen allesbehalve doet denken aan een reis in een vliegtuig. De muziek wordt daarmee min of meer onderdeel van de omgeving, het denkpatroon van de mens en diens gesteldheid.

Ik vergeet nooit meer dat ik begin jaren negentig wat van Eno’s ambient-werk hoorde op Radio 5. Weet niet meer welk programma. Bij Concerto viste ik kort daarna voor weinig geld (ambient was toen absoluut niet populair!) een hele reeks platen van zijn hand uit de bakken die ik vooral luisterde als ik moest leren voor een proefwerk of tentamen. Ik kon uiterst geconcentreerd werken en leren, terwijl er toch iets op de achtergrond klonk. Ik vermoed dat Eno het zo ook bedoeld heeft.
Tijdens het Holland Festival van 1999 stond zijn werk centraal. Bang on a Can voerde in de vertrekhal van Schiphol "Music for Airports" uit, het Metropole Orkest speelde bloedmooie arrangementen van zijn werk in Paradiso en in het Stedelijk Museum was een installatie van Eno zelf te zien die uren duurde. Alle drie bezocht ik ze en ik was definitief om. Vooral toen rond die tijd ook De Concertzender een urenlange special uitzond, waarbij ook wat van Eno's invloeden (onder andere 'It's gonna rain' van Steve Reich) werden gedraaid. Een wereld ging voor mij open.

Daniël Lanois

Die vijf ambient-platen, twee daarvan zijn van Eno’s eigen hand, waren muzikale wegwijzers. “Ambient 4: On Land” geldt als het meest persoonlijke, maar ook ongrijpbare werk van Eno. Donkere, bijna ondefinieerbare klanken waar je naar blijft luisteren om er steeds weer achter te komen wat ze precies betekenen. Zijn albums met Harold Budd (“The Pearl”) en Daniël Lanois (“Apollo”) bevatten meer melodieën, klinken serener en bieden qua instrumentatie iets meer variatie. Via “Thursday Afternoon” en “The Shutov Assembly” dook hij de jaren negentig in met “Neroli”, ook een Ambient-werk pur sang. Ook een stuk als 'Iced World', het half uur durende hypnotiserende slotstuk van "The Drop" (1997), is wat mij betreft geniaal. Het klinkt zo minimaal, maar ondertussen... paar melodische patronen die van elkaar verschillen en toch zo goed in elkaar vallen. Het is Eno's manier om tot een perfecte harmonie te komen.

Passengers

Een paar rake en bijna vergeten werken van Brian Eno stammen uit 1995. “Spinner” maakt hij met bassist Jah Wobble. Een introspectief werkje dat ook de link legt met de minimale elektronica uit die tijd van onder meer Aphex Twin en The Orb. Eno levert het basismateriaal, oorspronkelijk gemaakt voor de film Glitterbug, aan Wobble, die er op succesvolle wijze flink mee aan de haal gaat. "Original Soundtracks 1” maakt hij onder de naam Passengers samen met de heren van U2. Een album dat bij uitkomst net zoveel vraagtekens oproept als Radioheads “Kid A” van vijf jaar later, maar dat na ruim twintig jaar nog steeds vitaal klinkt dankzij de bruisende experimenten.

De laatste jaren brengt Eno zijn solowerk uit op het Warp-label, waaronder twee albums met Karl Hyde (Underworld). Die zijn overigens wisselend van kwaliteit, omdat Eno daarop meer als producer dan als uitvoerend artiest te werk gaat. Steeds vaker geeft hij op zijn eigen platen dingen uit handen of laat hij de touwtjes vieren. Positieve uitzondering is "Lux" (2012); een mijlpaal in zijn oeuvre vol klassieke ambient die allesbehalve tijdgebonden is.

Minimal music

Om tot de essentie van zijn ambient-werk te komen had Brian Eno pionierswerk nodig in de vorm van “Discreet Music”, “Music for Films”, zijn twee duoplaten met Robert Fripp en zijn werk met David Bowie in Berlijn. Af en toe raken die de modern klassieke minimal music aan van Terry Riley, LaMonte Young, Steve Reich en Philip Glass. Of Tangerine Dreams “Zeit” en de eerste paar platen van Popul Vuh en Cluster, waarnee Eno als Cluster & Eno ook enkele platen maakt voor het Duitse Sky label.

Op zijn manier is Eno’s werk van grote invloed op dat van Steve Roach, Michael Stearns, Jean-Michel Jarre (Waiting for Cousteau!), Aphex Twin, The Orb, Moby, DJ Shadow of Boards of Canada, om maar een paar namen te noemen.

In dat kader mag ook zijn plaat met David Byrne niet ontbreken: “My Life in the Bush of Ghosts” zette de toon voor een hele nieuwe generatie World Music, vol samples en polyfonische ritmes die musici in de dance, maar ook in de hip hop beïnvloedden (ik schreef er al een aparte blog over). Om nog maar over zijn producties voor U2, Talking Heads, Coldplay, Slowdive en James Blake en zijn remixwerk voor Depeche Mode en Massive Attack te zwijgen.

De muzikale wereld van Brian Eno blijft prima ‘onderdompelbaar’: albums die bol staan van experimenten en waarin met name zijn ambient-werk geheimen blijft prijsgeven. Zeer functionele muziek om niet per se continu naar te luisteren, maar om te onder gaan en dankzij de klanken bij de les te blijven.

Luister naar werk van Brian Eno op Spotify.

BRIAN ENO - discografie (selectief)
Here Come the Warm Jets (1974)
Taking Tiger Mountain (1974)
Another Green World (1975)
Discreet Music (1975)
Before and After Science (1977)
Ambient 1: Music for Airports (1978)
Music for Films (1978)
Ambient 4: On Land (1982)
Apollo: Atmospheres and Soundtracks (1983)
More Music for Films (1983)
Thursday Afternoon (1985)
Nerve Net (1992)
The Shutov Assembly (1992)
Neroli (1993)
The Drop (1997)
Another Day on Earth (2005)
Lux (2012)
The Ship (2016)
Reflection (2017)